مقدمه

علم مهندسي پزشكي عبارت است از كاربرد مهندسي در پزشكي از طريق مطالعه‌ي اصول و عملكرد سيستم‌هاي زنده و مدل‌سازي آن، به كار گرفتن اطلاعات و نتايج حاصل در جهت تشخيص و درمان بيماري‌ها و همچنين جايگزين كردن اسكلت بندي‌هاي صدمه ديده در بدن. هدف اين رشته تربيت متخصصاني است كه بتوانند از عهده‌ي تجهيز، نگهداري و طراحي دستگاههاي پزشكي برآيند؛ يعني مهندس الكترونيك مجربي باشند كه با زمينه‌هاي پزشكي نيز آشنايي داشته و در نتيجه مي‌توانند دستگاه‌هاي پزشكي را طراحي كرده و بسازند يا اينكه مسؤول سفارش دستگاه از خارج كشور باشند. ديگر توانايي‌هاي داوطلبان ورود به اين رشته به شمار مي‌آيد.

 تواناييهاي فارغ التحصيلان

اين رشته به گونه‌اي طراحي شده است كه دانش‌آموختگان (فارغ التحصيلان) آن مي‌توانند در زمينه‌ي طراحي، بهره‌برداري، نظارت، مديريت، و نگهداري از سيستمهاي مربوط به اين رشته وارد شوند. آنها در اين راستا وظايف زير را مي‌توانند برعهده گيرند:

الف) نصب و راه‌اندازي دستگاه‌ها، وسايل پزشكي و تجهيزات فني بيمارستان‌ها.

ب) تعمير و نگهداري تجهيزات بيمارستاني.

ج) مشاوره‌ي فني در سفارش و خريد دستگاه‌هاي پزشكي.

د) كمك در به كارگيري بهينه از دستگاه‌هاي پزشكي.

هـ) همكاري در طراحي دستگاه‌هاي پزشكي.

و) همكاري در طرح‌هاي تحقيقاتي پزشكي.

ز) مسؤوليت فني و مهندسي بيمارستان.

ح) ساخت وسايل و تجهيزات بيمارستاني.

 زمينه‌هاي تحقيقاتي در رشته مهندسي پزشكي:

برخي از زمينه‌هاي تحقيقاتي كه دانشجويان اين رشته مي‌توانند در آن فعاليت كنند عبارتند از:

1ـ پردازش سيگنالهاي حياتي

EMG/ECG/EEG .

2ـ پردازش تصوير در پزشكي و سيستم‌هاي آندوسكوپي.

3ـ كاربرد ليزر در پزشكي.

4ـ مدل‌سازي و تجزيه و تحليل (آناليز) سيستم‌هاي فيزيولوژيك.

5ـ به كارگيري رباتيك در طراحي‌هاي پزشكي.

6ـ سيستم‌هاي هوشمند و علوم شناختي.

7ـ دست سيبرنتيكي و سيستم‌هاي عصبي ـ عضلاني.

8ـ مهندسي توان بخشي و اندام‌هاي مصنوعي.

9ـ پردازش گفتار و نوشتار.

10ـ بررسي پديده‌ي خواب و بيهوشي.

11ـ كاربرد فلزات و ساير مواد در بدن.

12ـ رگ‌هاي مصنوعي و كاربرد ليزر در توليد اجزاي زيست سازگار در بدن.

13ـ شبكه‌هاي عصبي، مدل‌سازي ساختار و توابع عملكرد مغز انساني، مدل‌سازي درك و توليد گفتار در انسان...

 طرحهاي تحقيقاتي:

نمونه‌هايي از طرح‌هاي تحقيقاتي كه توسط دانشجويان رشته‌ي مهندسي پزشكي انجام شده است، به شرح زير است.

1ـ طرح (پروژه) پاي مصنوعي.

2ـ طراحي و ساخت دستگاه فشارسنج.

3ـ طراحي و ساخت دستگاه آپتولموسكوپي.

4ـ طراحي و ساخت دستگاه تنفس مصنوعي.

5ـ تشخيص بيماري (M.S) از طريق بررسي پتانسيل‌هاي برانگيخته.

6ـ طراحي و ساخت دستگاه دياترمي.

7ـ تفسير اتوماتيك (ECG) به منظور تشخيص بيماري‌هاي قلبي، عروقي.

8ـ آشكارسازي (QRS) توسط تكنيك‌هاي هوشمند.

9ـ بررسي بيماري‌هاي پاركينسون توسط تفسير دست نوشته.

10ـ طراحي و ساخت هوتر مانيتورينگ.

11ـ طراحي و ساخت سنسور فنواكوستيك.

12ـ تجزيه و تحليل (آناليز) يك نمونه (مدل) رياضي براي جريان خون در دريچه‌هاي قلب با استفاده از معادلات ناويراستوكس.

13ـ طراحي و ساخت دستگاه قالب‌گيري دوراني براي تهيه‌ي لنزهاي نرم چشم.

14ـ بررسي روشهاي نظري و عملي ساخت وسايل جراحي.

15ـ ساخت دستگاه اندازه‌گيري بيوچسبندگي لايه‌هاي نرم بدن.

 گرايش‌هاي مقطع ليسانس:

اين رشته در خارج از كشور داراي دو گرايش الف) مهندسي زيست پزشكي ب) مهندسي پزشكي باليني مي‌باشد. كه مهندسي زيست پزشكي بيشتر در زمينه‌ي طراحي و ساخت ابزار پزشكي و ثبت سيگنال‌هاي حياتي مي‌باشد و ارتباط زيادي با مهندسي برق دارد. مهندسي پزشكي باليني بيشتر به بيمارستان‌ها و مراكز درماني ارتباط دارد. در ايران در مقطع كارشناسي فقط مهندسي پزشكي باليني يا بيوالكتريك تدريس مي‌شود ولي با اين حال درس‌هاي گرايش مهندسي زيست پزشكي هم ارايه مي‌شود.

 آينده‌ي شغلي، بازار كار، درآمد:

«در حال حاضر بازار كار هيچ رشته‌اي در حد ايده‌آل نيست و اين شامل حال رشته‌ي مهندسي پزشكي نيز مي‌شود اما بدون شك وضعيت فارغ‌التحصيلان اين رشته، نسبت به رشته‌هاي مهندسي ديگر، مطلوب‌تر است. چون ارزش اقتصادي وسايلي كه مهندسين پزشكي طراحي، تعمير، نگهداري يا خريداري مي‌كنند، بسيار بالا است. براي مثال اگر يك كامپيوتر يك يا دو ميليون تومان قيمت دارد، يك دستگاه پزشكي بطور متوسط ده‌ها ميليون تومان مي‌ارزد. براي همين مسؤولان بيمارستان‌ها بطور نسبي براي حفظ و نگهداري آنها اهميت بسياري قائل‌اند. اين امر باعث شده تا بسياري از فارغ‌التحصيلان ما حتي دانشجويان ترم‌هاي آخر جذب بازار كار شوند. بويژه اگر فارغ‌التحصيل اين رشته اصراري نداشته باشد كه در تهران كار كند، مي‌تواند در شهرستان‌ها جذب بيمارستان‌ها، سازمان تامين اجتماعي و مراكز متعدد ديگر شود».

فارغ‌التحصيلان همچنين مي‌توانند در مراكز تحقيقاتي از قبيل موسسه‌ي استاندارد، بنياد مستضعفان و جانبازان، مركز تحقيقات وزارت دفاع و ساير مراكز تحقيقاتي مشغول كار شوند.

وزارت بهداشت، وزارت فرهنگ و آموزش عالي، وزارت صنايع، سازمان تامين اجتماعي، بيمارستان‌هاي دولتي و خصوصي و ... از ساير اماكني هستند كه مهندسين پزشكي مي‌تواند در آنجا مشغول به كار شوند.

توانايي‌هاي مورد نياز و قابل توصيه

الف) توانايي علمي: دانشجوي اين رشته لازم است در دروس رياضي و فيزيك قوي باشد زيرا بايد ديد پايه‌اي قوي در مهندسي الكترونيك داشته باشد؛ يعني با كوشش و مطالعه‌ي بسيار، هم در دروس اصلي رشته‌ي الكترونيك و هم در دروس تخصصي خود توانمند باشد.

همچنين بايد ذهني خلاق همراه با قدرتِ خلق، آفرينش و ابداع مدل‌ها داشته باشد تا نمونه‌هاي متفاوت در زمينه‌ي آلات و وسايل پزشكي را بسازد.

ب) توانايي جسمي: دانشجوي اين رشته بايد محيط كار بيمارستاني را دوست بدارد؛ يعني علاقه‌مند باشد كه در بيمارستان و يا محيط‌هاي مرتبط فعاليت كند.

ج) علاقمندي‌ها: داوطلبان اين رشته بايد با تمايل و رغبت شخصي آن را و محيط كار ان را انتخاب نمايند.

د) توانايي مالي: مورد خاصي ذكر نشده است.

 وضعيت ادامه تحصيل در مقاطع بالاتر: (كارشناسي ارشد و ...)

امكان ادامه تحصيل در دوره كارشناسي ارشد در رشته مهندسي پزشكي در سه گرايش عمده بيوالكتريك بيومكانيكي و بيومواد فراهم است. همچنين اين رشته داراي دكتراي تخصصي نيز مي‌باشد. دانشجو براي گذراندن دوره كارشناسي ارشد مهندسي پزشكي بايد 38 واحد درسي و تحقيقاتي شامل 24 واحد درسهاي تخصصي، 2 واحد سمينار و 12 واحد پروژه را با موفقيت بگذراند.

 رشته‌هاي مشابه و نزديك به اين رشته:

اين رشته حدود80%داراي دروس مهندسي الكترونيك است و لذا با مهندسي برق و الكترونيك در رابطه‌اي تنگاتنگ است. البته در اين رشته از واحدهاي پزشكي قسمت‌هاي فيزيولوژي و آناتومي هم تدريس مي‌شود.

دروس مشترک :
رياضي‌ عمومي‌، معادلات‌ ديفرانسيل‌، فيزيك‌ عمومي‌، برنامه‌نويسي‌ كامپيوتر، آمار حياتي‌ و احتمالات‌، محاسبات‌ عددي‌، استاتيك‌ و مقاومت‌ مصالح‌ در مهندسي‌ پزشكي‌، رياضيات‌ مهندسي‌، مقدمه‌اي‌ بر مهندسي‌ پزشكي‌ زيستي‌، تجهيزات‌ عمومي‌ بيمارستان‌ها و كيلينيك‌هاي‌ پزشكي‌، مدارهاي‌ الكتريكي‌، الكترونيك‌، مدارهاي‌ منطقي‌، بهداشت‌ عمومي‌، اصول‌ توانبخشي‌ وسايل‌ و دستگاه‌ها، اصول‌ و كليات‌ مديريت‌ خدمات‌ بهداشتي‌ ـ درماني‌، اصول‌ سيستم‌هاي‌ راديولوژي‌ و راديوتراپي‌، فيزيولوژي‌، آناتومي‌، فيزيك‌ پزشكي‌، زبان‌ تخصصي‌ مهندسي‌ پزشكي‌، بيوفيزيك‌، كارورزي‌ ، پروژه‌.

دروس‌ تخصصي‌ گرايش‌ بيوالكتريک:
مدارهاي‌ الكتريكي‌، ماشين‌هاي‌ الكتريكي‌ مستقيم‌ و متناوب‌، الكترونيك‌، ميكروپروسسور، مخابرات‌ آنالوگ‌ و ديجيتال‌، تكنيك‌ پالس‌، حفاظت‌ الكتريكي‌ در سيستم‌هاي‌ بيمارستاني‌، سيستم‌هاي‌ كنترل‌ خطي‌، اندازه‌گيري‌ الكترونيكي‌، تجزيه‌ و تحليل‌ سيستم‌ها، مقدمه‌اي‌ بر هوش‌ محاسباتي‌ و زيستي‌.
 

 وضعيت نياز كشور به اين رشته در حال حاضر:

با توجه به توضيحات آورده شده و نوپا بودن اين رشته در كشورمان به نظر مي‌رسد تا ساليان متمادي امكان اشتغال براي فارغ‌التحصيلان اين رشته ميسر باشد. ولي بايد به موارد گفته شده شرايط خاص جامعه و هماهنگ نبودن بخش مهندسي و بخش پزشكي را افزود. در نهايت مي‌توان گفت براي ارتقاي كيفي خدمات پزشكي، دستگاه‌هاـ نياز به متخصصان اين رشته روزافزون است.

«در حال حاضر مسووليت سفارش دستگاه‌هاي پزشكي بر عهده پزشكان است. متخصصاني كه تنها نحوه‌ي استفاده از تجهيزات پزشكي را مي‌دانند و هيچ اطلاعي از كيفيت فني دستگاه‌ها ندارند. از سوي ديگر چون در بيمارستان‌ها مسووليت نگهداري و تعمير تجهيزات پزشكي برعهده‌ي مهندس پزشكي نيست، بيمارستان‌هاي ما به گورستاني از دستگاه‌هاي پزشكي تبديل شده‌اند، تجهيزاتي كه به دليل اِشكالات جزئي استفاده نمي‌شوند.

يكي از دانشجويان ما كه براي كارآموزي به بيمارستان رفته بود، تعريف مي‌كرد كه يك يونيت (صندلي دندانپزشكي) را با وجود قيمت گران آن، فقط به خاطر اين كه سرپيچ لامپش خراب بود، كنار گذاشته بودند. البته تعويض يك قطعه يا تعمير آن وظيفه مهندس پزشكي نيست. اما چون او به كليّت دستگاه اشراف دارد، مي‌تواند اشكال آن را تشخيص دهد. سپس تكنسين قطعه مورد نظر را تعويض يا تعمير كند.

همچنين يك مهندس پزشكي مي‌تواند يك دستگاه پزشكي را به درستي راه‌اندازي كرده و نحوه‌ي استفاده صحيح آن را به پرستاران يا ديگر كاركنان بيمارستان آموزش دهد. براي مثال بسياري از دستگاه‌هاي پزشكي نياز به يك زمين دارد (نقطه‌اي كه پتانسيل آن صفر باشد). براي ساخت اين زمين ما در ابتدا نياز به چاهي داريم كه عمق آن امكان دارد 2 متر، 10 متر يا 70 متر باشد تا از خطر برق گرفتگي جلوگيري شود. اما ما مي‌بينيم كه در بسياري از بيمارستان‌ها، زمين دستگاه را به شوفاژ وصل مي‌كنند، در حالي كه اين كار نه تنها غيرعلمي است بلكه خطرناك نيز مي‌باشد. به همين خاطر در كشورهاي پيشرفته هر بيمارستاني، يك دپارتمان مهندسي پزشكي دارد كه در بخش‌هاي مختلف بيمارستان فعاليت دارند.

براي مثال در اتاق عمل هنگامي كه دكتر ارتوپد مي‌خواهد پلاتين را در پاي شكسته قرار دهد، ابتدا مهندس پزشك ميزان گشتاوري كه بايد به پلاتين وارد شود اندازه‌گيري مي‌كند تا از شكسته شدن پلاتين تحت فشارهاي مختلف جلوگيري شود و سپس پزشك عمل جراحي را انجام مي‌دهد. يا در كنار اتاق عمل يك كارگاه تراش وجود دارد و ميله‌هايي را كه در شكستگي‌هاي مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرند، برحسب شكل و اندازه عضو شكسته شده، مي‌تراشند تا عضو شكسته پس از ترميم كوتاه يا بلند نشود. حال اين وظيفه‌ي يك مهندس پزشكي است كه دستور ساخت يا تراشيدن ميله‌ها را بدهد. و در نهايت يك مهندس پزشكي مي‌تواند در مؤسسات و شركت‌هاي خصوصي يا دولتي، در زمينه‌ي ساخت تجهيزات پزشكي فعاليت كند. براي مثال فارغ‌التحصيلان ما به راحتي مي‌توانند دستگاه شنوايي سنجي را بسازند. دستگاهي كه به وسيله‌ي آن بايد تمامي كودكاني كه مي‌خواهند براي سال اول دبستان ثبت نام كنند، مورد سنجش شنوايي قرار گيرند. اما متاسفانه حتي بعضي از مراكز استان‌هاي ما چنين دستگاهي را ندارند.

اين همه، بيانگر ضرورت حضور متخصصان مهندسي پزشكي در جامعه است».

پيش‌بيني وضعيت آينده‌ي اين رشته در ايران: (نظر كارشناس)

با توجه به توضيحات گفته شده آينده‌ي اين رشته در ايران از چشم‌انداز روشني برخوردار است، به شرط هماهنگي بخش پزشكي و بخش مهندسي. ضرورت وجود مهندسان پزشكي در بيمارستان‌ها، خريد تجهيزات و ... در صرفه‌جويي اقتصادي هم كاملاً احساس مي‌شود. در نهايت مي‌توان گفت كه زمينه‌ي توسعه‌ي اين رشته فراهم است و براي كار بيشتر فضاي مناسبي دارد.

منابع

http://www.geocities.com/n_javan_fr/index1112.html

http://www.drshafiee.com/pm.htm

   نظرات 5  نویسنده: مريم اخوی] [موضوع: معرفی ] [لینک ثابت]